Köşk Tipi ve Bina Tipi Trafo Merkezi: Farklar, Kurulum Şartları ve Seçim

Orta gerilimden (OG) beslenecek bir fabrika, sulama kuyusu ya da arazi tipi güneş enerjisi santrali için ilk teknik kararlardan biri trafo merkezinin tipidir. Bu yazı iki seçeneği karşılaştırıyor: köşk tipi ve bina tipi trafo merkezi. Köşk tipi trafo merkezi fabrikada hazırlanmış bir muhafaza içinde sahaya gelir. Bina tipi trafo merkezi ise bu iş için ayrılan bir yapının içine kurulur. Direk tipi trafo düşük güçler için kullanılır ve yazıda yalnızca karşılaştırma için yer alır. Aşağıda iki ana tipin yapısını, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin trafo merkezlerinden istediği şartları, kesici ölçü kabinini (KÖK) ve Sivas’ın rakımıyla soğuğunda dikkat edilecek ayrıntıları anlatıyoruz.

Trafo merkezi tipleri nasıl ayrılır?

Millî Eğitim Bakanlığı’nın transformatör merkezleri modülü üç ana grup tanımlar. Direk tipi trafolar enerji nakil hattının direği üzerine kurulur ve 400 kVA’ya kadar güçlerde kullanılır. Modüle göre bu trafolar 25, 50, 160, 250 ve 400 kVA güçlerinde imal edilir. Bina tipi trafo merkezleri ise 400 kVA’dan büyük güçler için kapalı bir yapıda ya da kapalı mahfazalı bir mekânda kurulur ve yeni kurulanlar yeraltı kablosuyla beslenecek şekilde projelendirilir.

Modül, bina tipi trafo merkezlerini kendi içinde kule tipi ve köşk tipi olarak iki gruba ayırır. TEDAŞ’ın iş güvenliği yönergesi ise bina tipi trafo postası (BTP) ile direk tipi trafo postasını (DTP) ayrı kısaltmalarla anar. Terimler kaynaktan kaynağa değiştiği için bu yazıda bir ayrım yapıyoruz: fabrikada hazırlanan kompakt merkezlere köşk tipi, trafonun ve hücrelerin bu iş için ayrılan bir yapının içine kurulduğu merkezlere bina tipi diyoruz.

Köşk tipi trafo merkezi: fabrikada hazır, küçük hacimli

MEGEP modülüne göre köşk tipi trafo merkezleri, anma gerilimi 36 kV’a kadar olan OG şebekelerinden alçak gerilim (AG) şebekesini beslemek için kurulur. Modüldeki şartname 630 ya da 1000 kVA anma gücünü esas alır. Merkez fabrikada monte edilmiş olarak gelir ya da gerektiğinde betonarmeden yapılır. Şehir içinde uygun büyüklükte yer bulmanın zorluğu ve çevreye uyum nedeniyle küçük hacimli tasarlanır.

Köşkler mahfazalarına göre ikiye ayrılır. Metal köşklerde mahfaza, ara bölmeler, kapılar ve havalandırma panelleri en az 2 mm kalınlığında sıcak daldırma galvanizli çelik sacdan yapılır ve çatı ısı yalıtımlıdır. Beton köşkler ise güvenlik ve estetik açısından tercih edilir. Trafo, OG hücreleri ve AG panosu aynı muhafazanın içinde bulunduğu için gerilimli parçalara insanların ve diğer canlıların teması engellenir ve kontroller hava koşullarından bağımsız yapılabilir.

Köşk tipinin sahadaki avantajı inşaat işinin azlığıdır. Temel hazırlandıktan sonra köşk yerine konur, OG ve AG kabloları bağlanır. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği de trafo ile duvar arasındaki 60 cm’lik mesafe kuralının kompakt trafo merkezlerinde uygulanmayacağını, bu merkezlerin ilgili standartlara ve özel şartnamelere göre düzenleneceğini belirtir.

Bina tipi trafo merkezi: büyük güç ve birden çok trafo

Bina tipi trafo merkezi, büyük güç ya da birden çok trafo gereken tesislerde tercih edilir. Trafo, OG hücreleri ve AG panosu bu iş için ayrılan bir yapının içine kurulur. Bu yapıyı tasarlarken Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin 37. maddesindeki şartlar belirleyicidir:

• Havalandırma: Doğal havalandırmada panjur alanı, trafonun toplam kaybına ve panjurlar arasındaki yükseklik farkına göre hesaplanır. Yönetmelikteki örnek hesapta panjur alanı, trafonun toplam kaybının (kW) 0,188 katının yükseklik farkının kareköküne bölünmesiyle bulunur. Yönetmelik, çıkış panjurunun bu değerden yüzde 10 büyük olmasını tavsiye eder. Cebri havalandırma yapılan yerlerde termostat gerekir ve trafo odasının sıcaklığı 40 °C’yi geçmemelidir.
• Yağ çukuru: Yağ hacmi 1500 litreye kadar olan trafolarda yağın tümünü alabilecek bir hazne ya da eşikli, yağ geçirmez bir zemin yeterlidir. Daha büyük trafolarda trafo bölmesinin altına ya da dışına sızdırmaz betonarme bir yağ çukuru yapılır. Yağ çukurlarının kanalizasyona, toprağa ya da akarsuya bağlanması kesinlikle yasaktır.
• Yerleşim: Trafolar duvarlardan en az 60 cm uzakta durur. 36 kV’a kadar trafolarda trafonun en üst noktası ile tavan arasında da en az 60 cm bulunur.
• Bodrum ve yoğun yapılar: Trafolar bodrumlara ve yüksek katlı yapıların üst katlarına da kurulabilir, ancak rutubete, havalandırmaya ve su baskınına karşı önlem alınır. Hastane, okul ve alışveriş merkezi gibi yoğun yapıların ana binası içindeki trafolar kuru tip olmalıdır.
• Deprem: Trafo merkezlerinin yapımında yatay deprem yükleri hesaba katılır.

Bu şartlar bina tipinin neden daha fazla inşaat ve proje işi gerektirdiğini açıklar. Buna karşılık birden çok trafonun, geniş OG hücre dizilerinin ve büyük AG panolarının aynı yerde toplanması gereken tesislerde bina tipi daha esnek bir yerleşim sunar.

Hangisini seçmelisiniz?

Seçimi üç bilgi belirler: gereken trafo gücü, parselde ayrılabilecek alan ve dağıtım şirketinin bağlantı görüşü.

• Tek trafo, orta güç ve dar parsel: Fabrikada hazırlanan köşk tipi merkez sahada daha az iş gerektirir ve küçük bir alana sığar. Kendi trafosundan beslenecek bir sulama kuyusu ya da atölye için ilk bakılan seçenek çoğu zaman budur.
• Büyük güç ya da birden çok trafo: Bina tipi merkez daha fazla inşaat ister, ancak birden çok trafoya ve geniş hücre dizilerine yer açar. Yapı tasarlanırken ileride eklenecek bir trafonun yeri de baştan ayrılabilir.
• Düşük güç, kırsal alan: Direk tipi trafo, enerji nakil hattının bulunduğu yerlerde düşük güç çeken tüketiciler için kullanılır. Gücü 400 kVA ile sınırlı olduğu için büyüyen bir tesiste çoğu zaman köşk ya da bina tipine geçmek gerekir.

Bağlantı başvurusu, Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği’ne göre dağıtım şirketine yapılır. Sivas, Tokat ve Yozgat’ta bu şirket ÇEDAŞ’tır. Gelen bağlantı görüşü, bağlantı noktasını ve kesici ölçü kabini (KÖK) gerekip gerekmediğini belirler.

KÖK ve proje onayı süreci nasıl işler?

Kesici ölçü kabini (KÖK), orta gerilim hattının ayrıldığı noktalarda kurulan küçük ölçekli bir dağıtım merkezidir. İçinde kesici, ölçü ve koruma cihazları bulunur. Elektrik Mühendisleri Odası’nda yayımlanan bir çalışmaya göre KÖK’ün amacı, hatta bir arıza çıktığında yalnızca arızalı bölümün devreden ayrılmasını sağlamaktır. KÖK’ün gerekip gerekmediği ve nereye konacağı bağlantı görüşüyle kesinleşir.

Projeyi onaylayacak ve tesisi kabul edecek kurumu Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı her yıl yayımladığı yetkilendirme tablosuyla belirler. Dağıtım şirketleri bu kurumlar arasındadır. Tesisiniz dağıtım lisansı bulunan bir organize sanayi bölgesindeyse başvuru OSB yönetimi üzerinden yürür. Proje, onay ve imza süreçleri yetkili elektrik mühendisleriyle yürütülür.

Trafo merkezi devreye girdikten sonra da iş bitmez. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, sanayi tesisleri ve ticaret merkezlerinde topraklama dirençlerinin yılda bir ölçülmesini önerir. Trafo merkezinin işletme sorumluluğu ve periyodik bakımı da kurulumla birlikte planlanmalıdır.

Sivas koşullarında nelere dikkat edilir?

Sivas’ın rakımı ve kış soğuğu, trafo merkezi siparişinde gözden kaçmaması gereken iki ayrıntı getirir. MEGEP modülündeki köşk şartnamesi, malzeme listesinde aksi belirtilmedikçe köşklerin 1000 m yükseltiye ve en az eksi 25 °C ortam sıcaklığına göre bina dışında kullanılacağını varsayar. Sivas kent merkezinin deniz seviyesinden yüksekliği ise 1.285 metredir. Meteoroloji Genel Müdürlüğü kayıtlarına göre 1929-2025 döneminde Sivas’ta ölçülen en düşük sıcaklık eksi 34,4 °C’dir.

Bu iki değer, şartnamedeki varsayılan çalışma koşullarının dışında kalır. Bu yüzden Sivas’ta kurulacak bir köşk ya da bina tipi merkezde kurulum yerinin rakımı ve en düşük ortam sıcaklığı sipariş şartnamesine ve malzeme listesine açıkça yazılmalıdır. Ekipmanın bu koşullara uygun olup olmadığı üreticinin teknik belgelerinden kontrol edilir.

Kar ve don da sahadaki işleri etkiler. Köşkün ve kablo kanallarının çevresindeki drenaj, kapıların kar birikintisinde açılabilmesi ve kış aylarında bakım ekibinin merkeze ulaşabilmesi yerleşim planında baştan düşünülmelidir. Trafo merkezinin yeri, tipi ve bağlantı süreci için OG ve trafo merkezi kurulumu hizmetimizi inceleyebilir, keşif için teklif formundan bize yazabilirsiniz. Trafodan beslenen tesislerin faturasında yer alabilen reaktif bedel konusunu reaktif ceza ve kompanzasyon panosu yazımızda anlatıyoruz.